Bí thư chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Gia Lai

Vào một ngày cuối thu năm 2012, chúng tôi từ Gia Lai tìm đến ngôi nhà của Trung tướng Nguyễn Đường ở Hà Nội, với mong muốn thắp hương tưởng nhớ ông và tìm kiếm tư liệu để viết lịch sử báo chí cách mạng Gia Lai. Bởi ông là người Bí thư chi bộ Cộng sản đầu tiên của tỉnh Gia Lai. Đón chúng tôi là mấy người con gái của ông: Nguyễn Thị Minh Lợi, Nguyễn Thị Minh Hoài và Nguyễn Thị Minh Hằng. Họ kể về những kỷ niệm gắn với người cha yêu quý và cho chúng tôi xem bản thảo hồi ký về cuộc đời của ông.

Đến với Cách mạng  

Lần giở những trang bản thảo “Cuộc đời tôi” do chính Nguyễn Đường tự truyện (nay đã được in thành sách), tôi càng hiểu hơn về tính cách và sự nghiệp một con người mà tên tuổi ông đã đi vào lịch sử không chỉ của Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Gia Lai, mà còn là một tên tuổi trong hàng ngũ tướng lĩnh của Quân đội Nhân dân Việt Nam.
 

Đường Nguyễn Đường (TP. Pleiku). Ảnh: Duy Lê

Phạm Thuần-Trưởng ty Công an đầu tiên của Gia Lai

Trong lớp những đảng viên thuộc Chi bộ và Đảng bộ đầu tiên ở Gia Lai, có một người mà chúng ta nhắc đến tên rất nhiều, nhưng thân thế và cuộc đời thì gần như còn chưa được mấy ai biết đến-đó là Phạm Thuần. Là Tỉnh ủy viên lâm thời của Đảng bộ Tây Sơn (Đảng bộ tỉnh Gia Lai ngày nay), ông đã kinh qua nhiều chức vụ ngay sau Cách mạng Tháng Tám: Chủ tịch Hội Thanh niên cứu quốc; Chủ nhiệm Việt Minh tỉnh (1946); Trưởng ty Công an (khi ấy gọi là Trưởng ty Cảnh sát) đầu tiên của Gia Lai.
Chàng thủy lâm và hàng thông reo Phố núi
Một chiều, tôi tìm về ông Nguyễn Khoa (tức Nguyễn Khắc), một người bạn của ông Phạm Thuần từ thuở Đoàn Thanh niên Gia Lai hồi tháng 3-1945 cùng tham gia giành chính quyền ở Gia Lai.
 

Ông Phạm Thuần. Ảnh: Q.N

Ông Nguyễn Khoa nhớ lại: Hồi đó, ông hoạt động trong Hội Cứu tế đỏ bị bắt (1940) và được thả ra tù đang bắt nối liên lạc với cách mạng. Sau Nhật đảo chính Pháp, ông từ Bàu Cạn về Pleiku, khi đi đến núi Hdrông (núi Hàm Rồng) bỗng nghe tiếng sáo tre réo rắt như ẩn chứa nhiều tâm trạng. Cảm động trước âm điệu của tiếng sáo, ông tìm đến nơi người thổi sáo thì mới hay đó là người cai trồng rừng thuộc Hạt Thủy lâm liên tỉnh Gia Lai-Kon Tum. Nói là cai cho oai, chứ thật ra chẳng khác gì bị quản thúc! Họ làm quen nhau thật tình cờ, nhờ vậy mà ông đã liên lạc được với Đoàn Thanh niên Gia Lai, vì ông Phạm Thuần là một trong số cán bộ của Đoàn Thanh niên ngày ấy. Họ cùng hoạt động cách mạng với nhau, cùng chứng kiến những biến cố trọng đại của Gia Lai những ngày đầu giành chính quyền và ngày đầu kháng chiến.

Cũng từ câu chuyện của ông Nguyễn Khoa, tôi hiểu thêm nhiều điều bất ngờ về người trồng cây xung quanh thị xã Pleiku năm xưa.

THỦY TỔ: LÊ DUY ĐÀN
HỌ LÊ ĐÌNH

Nước sinh ra có nguồn
Người sinh ra ở tổ
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Nước thì có quốc sử
Họ thì có gia phả

BÀI CA ĐOÁN MỘ TỔ

Na Sơn giáng khí địa an bài
Thủy hình kim động điểm vô sai
Bạch hổ hồi đầu sơn bang tước
Thanh long cung thủ thủy nhập hoài
Sơn cao huyền vũ tăng thêm thọ
Minh đường chu tước lại hiền tài
May mắn con trai đăng khoa mục
Vào năm hợi, dậu nữ lâu dài…
Mộ này ở khu vực Nấp tế - Cồn tre. Con cháu thay nhau giữ.
Đến này khu mộ được xây cất khang trang và có đền thờ to lớn.
Khai quốc công thần: Lê Lôi (Tức là Xa kỵ thượng tướng quân Lê Thạnh)

Nguyễn Đoan và bức tranh "Bác Hồ với thiếu nhi miền Nam"

                      
Bảo tàng Hồ Chí Minh, Chi nhánh Gia Lai-Kon Tum, vào tháng 01 năm 2013 tiếp nhận một bức tranh sơn dầu “Bác Hồ với thiếu nhi miền Nam” của họa nghiệp dư-Nguyễn Đoan trao tặng. Tôi và những đồng nghiệp xem tranh và đều có chung suy nghĩ: Đây là một bức tranh, có cách thể hiện rất riêng so với những bức tranh mà tôi từng thấy trước đó của các họa sĩ vẽ về Bác Hồ với thiếu nhi. Đem những suy nghĩ của mình trao đổi với tác giả, thật bất ngờ, đằng sau câu chuyện vẽ tranh cũng đầy thú vị.
Chuyện về hồn tranh
Anh tâm sự: “Một lần có 2 cán bộ Bảo tàng Hồ Chí Minh, Chi nhánh Gia Lai-Kon Tum đến nhà để hỏi anh về những kỷ niệm khi gặp Bác Hồ. Chuyện trò với họ bỗng nhiên những ký ức tuổi thơ dậy về. Ký ức về những lần gặp Bác, về bóng hình, về nụ cười của Bác dường như đã trở thành một phần máu thịt trong anh. Đã bao lần anh muốn cầm cọ tái lại cái thời khắc thân thương ấy, nhưng chưa làm được. Như được động viên bởi những người “đi tìm hình của Bác” ở Bảo tàng Hồ Chí Minh, anh hứa: Sẽ vẽ tặng Bảo tàng một bức tranh về Bác với thiếu nhi miền Nam, mà anh từng tắm mình trong không gian ấy”. Với ký ức đã thấm đẫm trong anh hơn nửa thế kỷ, với những nghĩ suy về cuộc vận động “Học  tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, anh đã miệt mài kể lại tấm lòng Bác bằng những gam màu và tình cảm yêu thương cảu thiếu nhi miền Nam với Bác...


Tranh Nguyễn Đoan: " Bác Hồ với thiếu nhi miền Nam"

Hành hương về Xóm Ké

 Một ngày tháng tư năm 2013, chúng tôi hành hương về Xóm Ké-chiến khu xưa thời kỳ đầu chống Pháp của Tỉnh ủy Gia Lai và của Huyện ủy An Khê. Hỏi những người đang sinh sống trên đất Song An, thì đôi người biết tích xưa, còn lại với họ chỉ tên gọi một vùng đất rẫy.

Tôi-kẻ hành hương, lặng lẽ tìm về… được khích lệ bởi câu nói của vị tiền bối từng làm báo Sáng, từng là thợ in báo tại chiến khu Xóm Ké ngày nào-bác Nguyễn Thái Thưởng: “Các cháu đã lặn lội ra tận Huế tìm tôi, quý lắm, nhưng các cháu đã tìm về Xóm Ké chưa? Báo ta đã từng in và phát hành ở đó”.

Ngượng ngùng tôi nói thác: “Dạ, tháng tư năm nay chúng cháu quyết về”. Thật bất ngờ, chuyến đi trong tôi đã gặt hái nhiều điều, đong đầy cả niềm vui và cả nỗi niềm về đất và người Xóm Ké.
 

Bà Võ Thị Hường (xã Song An, thị xã An Khê) là du kích của chiến khu Xóm Ké những năm 1946-1954. Ảnh: Quốc Ninh